» » » کارآفرینی و اخلاق اسلامی

عنوان مقاله : کارآفرینی و اخلاق اسلامی

نویسنده: دکتر جعفر هزار جریبی، دانشیار جامعه شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی

خلاصه مقاله:

سؤال­ هاي اصلي اين مقاله شامل جايگاه و موقعيت كارآفريني در مباني ديني، اعتقادي و همچنين چرايي و چگونگي دعوت به كار و كوشش در آموزه­ هاي اسلامي است.

نتيجه پژوهش نشان مي­ دهد كه صفت و خصوصيات كارآفريني در رفتار هر يك از انسان ­ها مي ­تواند تجلي پيدا كند و اخلاق اسلامي در ايجاد كارآفريني مؤثر است. از اين نظر تفاوتي بين افراد نيست، اما اراده فردي، تلاش زياد، خوداتكايي، عدم وابستگي به ديگران و كرامت انساني، مبناي اين تعالي و پيشرفت است. براين اساس كوشش و تلاش هر يك از افراد در دنيا، سازنده آخرت وي خواهد بود.

مفاهیم کارآفرینی

در مطالعات و تحقيقات كارآفريني، كارآفرين بودن به معناي درهم آميختن ويژگي­هاي شخصي، ابزار مالي و منابع موجود در محيط كار است.

اغلب مطالعات مربوط به كارآفريني، ويژگي هاي شخصيتي كارآفرين را با مفاهيمي مانند؛ مركز كنترل دروني، استقلال طلبي، نياز به كاميابي، مخاطره پذيري، آينده نگري، خلاقيت، نوآوري، خوش بيني، تحمل ابهام، تحمل شكست و توانايي ساخت تيم هاي كاري را تبيين مي­كنند. (هزارجريبي، 1387: 173-170)

رويكردهاي كارآفريني در آموزه ­هاي اسلامي

 

الف: كارآفريني در قرآن كريم

در اين بخش به آموزه ­هاي قرآن در ارتباط با كار و كوشش و به­ طور كلي كارآفريني پرداخته مي شود:

گروه اول: كار، نتيجه حيات آدمي

آياتي كه كار را نتيجه حيات آدمي مي­ داند، مانند:

  • الف) و ان ليس للانسان الا ما سعي و ان سعيه سوف يري؛ و براي انسان جز كار  و كوششي كه انجام داده است، نمي ماند و قطعا كوشش او ديده خواهد شد. ( نجم: 39 )
  • ب) ان الساعه آتيه اكاد اخفيها لتجزي كل نفس بما تسعي؛ قطعا روز قيامت خواهد آمد و من آن را مخفي مي دارم، تا به هر كسي در برابر كوششي كه كرده است، پاداش داده شود. (طه:15)
  • ج) ان هذا كان لكم جزاء و كان سعيكم مشكورا؛ اين نعمت ­هاي ابدي براي شما پاداشي است و كوشش شما مورد شكر است. (انسان:22)
  • د) يوم يتذكر الانسان ما سعي؛ روز قيامت روزي است كه انسان كوشش ­هاي خود را به یاد می­ آورد. (نازعات:35)

گروه دوم: رابطه ايمان و عمل در نتيجه بخشي

آياتي كه نتيجه بخش بودن ايمان را مشروط به عمل و نتيجه بخش بودن عمل را مشروط به ايمان قرار داده است. مانند:

  • الف) ان الذين آمنوا و الذين هادوا و النصاري و الصابيين من آمن بالله؛ كساني كه ايمان به خدا و روز قيامت آورده و عمل صالح انجام مي­ دهند، پاداش آنان در نزد پروردگارشان مي باشد. (بقره:62)
  • ب) من عمل صالحا من ذكر او انثي و هو مومن فلنحيينه حياه طيبه؛ هركه از مرد و يا زن عمل صالح انجام بدهد در حالي كه داراي ايمان است، او را با حيات پاكيزه اي زندگي مي بخشيم. (نحل:97)

گروه سوم: نظارت الهي بر عمل

آياتي در قرآن هست كه به دليل اهميت عمل، آن را مورد نظاره الهي معرفي مي ­كنند، مانند:

  • الف) و وفيت كل نفس ما؛ و او به كاري كه انجام مي دهند، داناتر است. (آل عمران:25 و زمر:70)
  • ب) ان الله بما تعملون بصير؛ قطعا خداوند به كاري كه انجام مي دهيد، بينا است. (بقره:110 و 237)
  • ج) و الله شهيد علي ما تعملون؛ و خداوند گواه كاري است كه انجام مي­ دهيد. (آل عمران:98)
  • د) الم يعلم بان الله يري؛ آيا نمي­داند كه خدا مي­ بيند. (علق:14)
  • ه) و ما تكون في شان و ما تتلوا منه؛ و عملي را انجام نمي­دهيد مگر اينكه ما بر شما شاهد مي­ باشيم. (یونس:61)

 

گروه چهارم: رابطه كار و كوشش با مراحل رشد و درجات آن

اين گروه، شامل آياتي است كه ملاك مراحل و درجات رشد را كار و كوشش معرفي مي نمايد. از آن جمله: و لكل درجات مما عملو؛ و براي هركس با عملي كه انجام مي دهد، درجاتي است. (انعام:132)

اين گروه هم عظمت كار و كوشش را بالا مي ­برد و ملاك رشد آدمي را مجرد معرفت بيان نمي ­كند.

 

گروه پنجم: تاثير ايمان و عمل صالح در افزايش علم و روشنايي

بعضي از آيات قرآن مجيد بيان مي­ كنند كه: ايمان و عمل صالح موجب افزايش علم و روشنايي انسان مي­ باشد. از آن جمله:

  • الف) ان الذين آمنوا و عملوا الصالحات يهديهم ربهم بايمانهم؛ آنان كه ايمان آورده و عمل صالح انجام مي­ دهند، پروردگارشان آنان را با ايماني كه دارند هدايت مي ­نمايد. (یونس:9)
  • ب) رسولا يتلوا عليكم آيات الله مبينات ليخرج الذين آمنوا؛ تا آنان را كه ايمان آورده و عمل صالح انجام داده اند، از تاريكي بيرون آورده به سوي نور رهسپارشان سازد. (طلاق:11)
  • ج) يا ايها الذين آمنوا اذا تداينتم بدين الي اجل مسمي فاكتبوه؛ و براي خدا تقوا بورزيد و خداوند شما را تعليم مي­ دهد و خداوند به همه چيز داناست. (بقره:282)

گروه ششم: محبت؛ زاييده ايمان و عمل صالح

اين گروه، آياتي است كه محبت را زاييده ايمان و عمل صالح گوشزد مي­ كند، مانند:

ان الذين آمنوا و عملوا الصالحات سيجعل لهم الرحمن ودا؛ براي آنان كه ايمان آوردند واعمال صالح انجام دهند، خداوند محبتي قرار خواهد داد. (مریم:69)

گروه هفتم : زمينه آفرينش انسان، تلاش جدي و نهايي

بعضي از آيات قرآني، زمينه آفرينش انسان را تلاش جدي و نهايي معرفي مي­ كنند. مانند:

  • الف) لقد خلقنا الانسان في كبد؛ به طور قطع ما انسان را در زمينه تلاش گلاويزي در كار آفريده­ ايم. (بلد:4)
  • ب) يا ايها الانسان انك كادح الي ربك كدحا فملاقيه؛ اي انسان تو در حال كوشش حياتي به ديدار خداوندي رهسپار مي ­شوي (انشقاق:6)

گروه هشتم: رابطه سقوط و پوچي شخصيت آدمي با كارهاي پليد

آياتي در قرآن مجيد آمده است كه سقوط و پوچي شخصيت آدمي را گذرگاه تاريخ و در مسير ابديت، با سقوط و پوچي و پليدي كارهاي او، توأم مي سازد، از آن جمله:

  • الف) مثل الذين كفروا بربهم اعمالهم كرماد اشتدت به الريح في يوم عاصف لا يقدرون مما كسبو علي شيء ذلك هو الضلال البعيد؛ مثل كساني كه به پروردگارشان كفر ورزيده اند، كارهاي آنان مانند خاكستري است كه باد تندي در روز طوفاني بر آن بوزد، آنان از چيزي از اندوخته­ هاي خود قدرت بهره برداري ندارند؛ اين است گمراهي دور از رشد و هدايت. (ابراهیم:18)

خداوند متعال، ناگوارترين عذاب و مصيبت را كه براي مردم كافر بيان مي­ كند، پوچي و نابودي كارها و كوشش هاي آنان است و چه عذاب دردناكي كه آدمي با چشم خويشتن به نابودي و تباهي كارهايش بنگرد، كه حياتش را فداي آن­ ها كرده است.

  • ب) والذين كفروا اعمالهم كسراب بقيعه يحسبه الظمان ماء حتي اذا جاءه لم يجده شيئا و وجد الله عنده فوفاه حسابه و الله سريع الحساب؛ آنان كه كفر ورزيدند، كارهايي كه انجام داده اند، مانند درخشش سراب در زمين هموار است كه انسان تشنه آن را آب خيال مي كند، تا موقعي كه به سوي آن سرابِ آب نما بيايد، واقعيتي را در آن نمي ­بيند و خدا را ناظر مي­ يابد به آن عمل، يا به خود آن كافري كه آن كار را انجام داده است كه خدا محاسبه آن عمل را نموده است و محاسبه خداوندي سريع است. (نور:39)
  • ج) ان الذين لا يومنون بالاخره ربنا لهم اعمالهم فهم يعمهون؛ آنان كه به آخرت ايمان نمي آورند، كارهاي آنان را در برابر ديدگانشان آراسته ايم، آنان در حيرتي گيج­ كننده غوطه ور مي­ شوند. (نمل:4)

گروه نهم: تجسم كار كوشش و حتي فعاليت هاي دروني در ابديت

اين گروه، آياتي است كه با صراحت كامل مي­ گويد: انسان ها، تجسم يافته همه كارهاي خود را در ابديت مشاهده خواهند كرد. از آن جمله:

  • الف) يوم تجد كل نفس ما عملت من خير محضرا و ما عملت من سوء تود لو ان بينها و بينه امدا بعيدا و يحذركم الله نفسه و الله رؤف بالعباد؛ روز قيامت روزي است كه هر كسي كاري را كه از خوب و بد انجام داده است، حاضر مي بيند. {كسي كه كارهاي بد انجام داده است} مي­ خواهد ميان او و كارهاي بد، فاصله زيادي باشد كه آن ها را نبيند و خدا شما را درباره خود بر حذر مي­ دارد و خداوند به بندگان خود مهربان است. (آل عمران:30)
  • ب) و ان ليس للانسان الاما سعي و ان سعيه، سوف يري؛ و براي انسان جز كار و كوششي كه انجام داده است، نمي ­ماند و قطعا كوشش او ديده خواهد شد. (نجم:39)
  • ج) انه علي رجعه لقادر*يوم تبلي السرائر؛ خداوند به برگردانيدن انسان تواناست، روزي كه همه مخفي شده ­ها در درون، آشكار و مورد محاسبه قرار مي ­گيرد. (طارق:8و9)
  • د) فمن يعمل مثقال ذره خيرا يره*و من يعمل مثقال ذره شرا يره؛ كسي كه به اندازه ذره اي كار خوب انجام دهد، آن را خواهد ديد و كسي كه به اندازه ذره اي شر انجام دهد، آن را خواهد ديد. (زلزال:7و8)
  • ه) يومئذ يصدر الناس اشتاتا ليروا اعمالهم؛ در روز قيامت مردمان در حال پراكنده از گو­رها بيرون مي­ آيند تا كا­رهاي خود را ببينند. (زلزال:6)

ب- كارآفريني در سيره معصومين(ع)

در آموزه هاي اسلامي، همواره از تلاش و سخت كوشي و فرمان­ برداري از خدا سخن به ميان آمده است و در بسياري روايات، مومنان به « اجتهاد » (تلاش و کوشش) در راه اطاعت و بندگي خدا و پيروي از پيشوايان معصوم (ع) فراخوانده شده ­اند.

  •  تلاش و كوشش، در فرمان برداري از خدا

در روايات نقل شده از پيامبر اكرم(ص) و امامان معصوم (ع) به موضوع تلاش و كوشش در راه اطاعت و بندگي خدا، توجه خاصي شده و تنها راه رسيدن به نجات و رستگاري، درک پاداش ­هاي الهي، تلاش و كوشش معرفي شده است.

  • الف) تلاش و كوشش، شرط رسيدن به پاداش­ هاي الهي
  • ب) تلاش و كوشش، تنها واسطه ميان خدا و بندگانش
  • ج) تلاش و كوشش، پايه اساسي كارها
  • د) تلاش و كوشش، شرط پذيرش اعمال
  • ه) تلاش و كوشش، شرط توفيق الهي
  • و) تلاش و كوشش، يگانه راه پيروي از امام
  • ز) ترك گناهان، بزرگ­ترين تلاش و كوشش
  • ح) تلاش و كوشش و آمادگي براي سفر آخرت
  • تلاش و كوشش در اطاعت از حجت­ هاي الهي
  • كار، جوهر آدمي
  • ايجاد و تأسيس شغل
  • تناسب استعداد و كار
  • محكم كاري و كيفيت بخشي به كارها
  • شكيبايي و بردباري براي كسب روزي
  • سرخيزي و در پي روزي رفتن
  • انجام كارهای شخصي

بحث و نتیجه گیری:

اگرچه كارآفرينان، ارزش ها و باورهايي متمايز از افراد جامعه دارند، ولي فرهنگ كارآفريني متاثر از فرهنگ حاكم بر جامعه است. در واقع هرچه ارزش ­ها و عقايد موجود در جامعه، افراد جامعه را به كار، توليد مداوم، فكر، انديشه خلاق، يادگيري و كسب دانش سوق دهد؛ در آن جامعه، فرهنگ كارآفريني اشاعه يافته و درون افراد نهادينه مي­ شود و يا به عبارتي افراد بيشتري دست به خلاقيت، نوآوري و كارآفريني مي زنند و افراد كارآفرين بيشتري موفق مي شوند كه ايده هاي نوين خود را در جامعه محقق سازند.

اسلام همواره انسان را متوجه اين نكته مي­ كند كه هرچه هست عمل است. سرنوشت انسان را عمل او تشكيل مي­ دهد. اين يك طرز تفكر واقع بينانه و منطقي و منطبق با قوانين طبيعت است. قرآن كريم راجع به عمل، بسيار تاكيد دارد و با تعبير رسا و زيبايي در اين خصوص مي­ فرمايد: براي بشر جز آنچه كه كوشش كرده است هيچ چيز وجود ندارد. (نجم:12) یعنی سعادت بشر در گرو عمل اوست.

امروزه روان شناسان و صاحب نظران علوم تربيتي تلاش بسيار مي ­كنند كه حس اعتماد به نفس را در انسان بيدار كنند، اما اسلام اين كار را با قطع اميد انسان، از هرچه غير عمل خودش هست، تثبيت مي­ كند. يعني انسان بايد با عمل خودش به چيزهايي كه مي­ خواهد برسد، همين طور پيوند انسان با هرچيز و هركس از طريق عمل او ميسر مي ­شود و به عبارت ديگر اسلام كوشش و سعي بليغ دارد كه انسان را متكي به اراده خودش نموده و سرنوشت انسان را وابسته به تلاش و سعي وی معرفي نمايد. بنابراين:

  • كار و تلاش در فرهنگ اسلامي نه تنها جدا از مسئله دين داری نيست بلكه بخشي بسيار ارزشمند از متن دين داری و وظايف الهی است و علاوه بر آثار و بهره ­مندی های اين جهان، مستوجب پاداش­ های بسيار بزرگ اخروی است.
  • كار و كوشش همچون ساير شئون زندگي و عبادات دينی، دارای اصول، بنيادها و ضوابط خاص خود است و رعايت اصولي مانند ذكر نام و ياد خداوند در انجام كار، امانت ­داري، محكم كاري، وجدان كاري، آگاهي و تخصص به عنوان جان مايه سلامت كار و توفيق در آن ضروری است.
  • كار در فرهنگ اسلامي و سيره رسول اعظم (ص) از لوازم ضروري رشد و كمال انسان است و در بردارنده آثار و نتايج ارزشمندي در برخورداري ­هاي فردي و اجتماعي و نيز آرامش روحي، رواني فرد و جامعه و كسب سجاياي پسنديده أخلاقي و روحي است.
  • هرگونه رهبانيت و كارگريزي در آموزه­ های اسلامي مردود است و دنيا محل تلاش و كوشش براي خود و ديگران است. و وسيله رستگاري در آن دنيا از نتايج و عملكرد انسان و سعي و تلاش وي سرچشمه مي ­گيرد.
  • در ادبيات اسلامي، بخشي از عزت نفس تابع كار و تلاش است. كاركردن موجب مي­ شود انسان به كمك ديگران اميد نبندد و دست تكدي و نياز به سوي اين و آن دراز نکند.
دانلود مقاله: ​مقاله آقای جعفر هزار جریبی​​​

99/12/3